Kontakt lens nasıl bulundu, kontakt lensi kim icat etti diye merak ediyorsanız doğru yerdesiniz. Bu yazıda gözün üzerine bir mercek koyma fikrinin Leonardo da Vinci'nin çizimlerinden bugünkü yumuşak lenslere nasıl uzandığını, yol boyunca hangi sorunların çözüldüğünü ve bu tarihin bugün lens kullanan biri için neden önemli olduğunu sade bir dille anlatıyorum.
Kontakt lens nedir?
Kontakt lens, doğrudan gözün ön yüzeyine, yani korneanın üzerindeki gözyaşı tabakasına yerleştirilen ince bir mercektir. Görevi gözlük camıyla aynıdır: Işığın gözün içinde doğru noktaya odaklanmasına yardım etmek. Fark, merceğin gözden yaklaşık bir iki santim uzakta değil, gözün tam üzerinde durmasıdır.
Peki bunu nasıl düşünebiliriz? Gözü bir kamera gibi hayal edin. Kornea kameranın en öndeki camı, retina ise görüntüyü yakalayan sensördür. Gözlük, kameranın önüne takılan bir filtre gibidir; kontakt lens ise doğrudan ön camın üzerine yapıştırılmış ince bir düzeltici katmandır. Bu yüzden lensle bakış açısı daha geniş olur, çerçeve görüş alanını kesmez.
Ama bu fikri gerçeğe dönüştürmek, düşündüğünüzden çok daha uzun sürdü :)
Kontakt lens fikri ilk kez nasıl ortaya çıktı?
Bir optisyen olarak en sık duyduğum sorulardan biri şu: “Kontakt lens yeni bir icat mı?” Aslında fikir yaklaşık 500 yıllık. Kaynaklara göre Leonardo da Vinci, 1508 civarında gözün kırma gücünün, göze temas eden bir düzenekle nasıl değiştirilebileceğini anlatan farklı tasarımlar tarif etti. Yaklaşık 1636–1637'de ise René Descartes, ucunda mercek bulunan ve gözün yüzeyiyle doğrudan temas eden sıvı dolu bir tüp fikrini ortaya attı.
Peki neden o zaman yapılmadı? Çünkü ortada sadece bir fikir vardı. Göze temas edecek kadar ince, düzgün ve güvenli bir malzeme yoktu. Descartes'ın tüpüyle, açıkçası, gözünüzü kırpmanız bile mümkün değildi :)
İlk kontakt lensi kim yaptı?
Fikirden gerçek lense geçiş 1880'lerin sonunda, camla oldu:
- 1887 – F. A. Müller: Almanya'nın Wiesbaden kentinde bir cam üfleyici, gözü koruma amaçlı, numarasız ilk cam skleral lensi yaptı.
- 1888 – Adolf Eugen Fick: Zürih'te çalışan bu hekim, görmeyi düzelten ilk kırma gücü olan kontakt lensi geliştirdi. Lensler üfleme camdan, 18–21 mm çapındaydı ve özellikle yüzeyi düzensiz korneaları olan kişiler için tasarlanmıştı.
- 1889 – August Müller: Kendi miyopisini düzeltmek için lens yaptı ve gözyaşının lensin altında nasıl dolaştığını ilk açıklayanlardan oldu.
Bu ilk lensler bugünkü skleral lenslere benziyordu; yani yalnızca korneayı değil, gözün beyaz kısmını da örtüyordu. Ağırdılar, üretimleri zordu ve uzun süre takılamıyorlardı. Gelin çok basit şekilde anlatalım: Gözün üzerine küçük bir cam kubbe koyduğunuzu düşünün. Görüş düzelir ama göz nefes alamaz. Kornea oksijeninin büyük kısmını kan damarlarından değil, havadan ve gözyaşından alır. Cam bu yolu tıkar.
Sert lens nasıl geliştirildi? Camdan plastiğe geçiş
Büyük değişim plastikle geldi. 1930'ların sonunda PMMA adı verilen sert, şeffaf bir plastikten ilk lensler üretildi. PMMA, camdan çok daha hafif ve kolay işlenen bir malzemeydi. İlginç bir bağlantı: Aynı malzeme, katarakt ameliyatında takılan ilk göz içi lensin hikâyesinde de karşımıza çıkar.
1948'de Kaliforniyalı bir optisyen olan Kevin Tuohy, yalnızca korneanın üzerinde duran ilk PMMA lensin patent başvurusunu yaptı; patent 1950'de verildi. Böylece lens gözün beyazını örtmeyi bıraktı, çok daha küçük hale geldi. Bir optisyen olarak bu ayrıntıyı ayrıca seviyorum :)
Ama PMMA'nın da büyük bir eksiği vardı: Oksijen geçirmiyordu. Bu sorun ancak 1970'lerin sonunda oksijen geçiren sert lens (RGP) malzemeleriyle aşılmaya başlandı. Sert lenslerin bugünkü kullanımını kontakt lens yazılarında ayrıca ele alıyorum.
Yumuşak kontakt lensi kim icat etti?
Bugün en yaygın kullanılan yumuşak lensin hikâyesi, Prag'da bir mutfak masasında geçiyor. Çek kimyacı Otto Wichterle ve meslektaşı Drahoslav Lim, 1952'de su tutabilen yumuşak bir plastik olan pHEMA'yı (bir hidrojel) sentezledi. Malzeme hazırdı ama düzgün lens üretmek zordu.
Wichterle, 1961 Noel arifesinde evde, çocuk oyuncağı Merkur (metal kurma seti) parçaları ve bir bisiklet dinamosuyla döndürerek kalıplama (spin-casting) yapan bir düzenek kurdu. Ertesi gün mutfak masasında ilk dört yumuşak lensi üretti. Peki bu yöntem neden önemliydi? Çünkü dönen kalıpta sıvı malzeme, tıpkı çalkalanan bir bardaktaki su gibi, kendiliğinden düzgün bir eğri oluşturuyordu. Bu da lensi seri ve ucuz üretmenin kapısını açtı.
Bu buluşun lisansı daha sonra ABD'ye geçti ve yumuşak lensler 1971'de Amerika'da piyasaya çıktı. Sonraki yıllarda daha fazla oksijen geçiren silikon hidrojel malzemeler ve günlük, iki haftalık, aylık kullanım gibi değişim takvimleri geldi.
Kontakt lensin tarihi bugün lens kullananlara ne anlatıyor?
Bu hikâyenin bence en faydalı tarafı şu: 500 yıllık serüvenin neredeyse tamamı tek bir sorunla, gözün nefes alması ile ilgili. Bugünkü lensler çok gelişti ama korneanın oksijen ihtiyacı değişmedi. Pratikte bunun sizin için anlamı:
- Takma süresi: Lensin önerilen kullanım süresini aşmak, korneanın oksijenini kısıtlar.
- Lensle uyumak: Gözler kapalıyken korneaya ulaşan oksijen azalır; bu yüzden lensle uyumak ve hatta lensle kısa süre kestirmek enfeksiyon riskini artırabilir.
- Su ile temas: Musluk suyu dahil hiçbir su lense değmemelidir; bazı mikroorganizmalar suyla taşınır.
- Değişim takvimi: Günlük, iki haftalık ya da aylık lensin süresi dolduğunda değiştirilmesi gerekir.
- Lensinizin kutusuna bakın: Günlük mü, iki haftalık mı, aylık mı? Son değişim tarihini hatırlıyor musunuz?
- Lens takarken ellerinizi yıkayıp iyice kuruluyor musunuz?
- Bu hafta lensle uyuduğunuz ya da duş aldığınız oldu mu?
Kontakt lens hakkında yaygın yanlış inançlar
Burada karşılaştığım en yaygın yanlış inanç şu: “Lens gözün arkasına kaçabilir.” Kaçamaz. Göz kapağının iç yüzeyi ile gözün beyazı arasındaki zar (konjonktiva) bir torba gibi kapanır; lens yerinden kayabilir ama gözün arkasına geçemez.
İkinci yaygın inanç: “Yumuşak lens olduğu için gözü yormaz, istediğim kadar takarım.” Yumuşak lensler konforludur ama konfor, korneanın yeterince oksijen aldığı anlamına gelmez. Gözünüz rahat olsa bile kullanım süresine uymak gerekir.
Üçüncüsü: “Lens bir kere ölçülür, ömür boyu aynı kalır.” Gözün numarası ve yüzeyi zamanla değişebilir. Lens kullananların düzenli göz muayenesine gitmesinin nedeni budur. Lensin nereden alındığı da önemli; bu konudaki güncel düzenlemeyi internetten kontakt lens satışı yazısında anlattım.
Kontakt lens kullanırken ne zaman göz hekimine gitmeli?
Amacımız korkmak değil, geç kalmamak. Lens kullananların büyük çoğunluğu yıllarca sorunsuz kullanır. Ama gözde kızarıklık, ağrı ya da bulanıklık başladığında “biraz bekleyeyim” demek en sık yapılan hatadır. Bu durumda lensi hemen çıkarmak ve takmaya ara vermek gerekir. Lens kullanmaya başlamadan önce de bir göz muayenesi, gözünüzün lens için uygun olup olmadığını gösterir.
Kontakt lensin 500 yıllık tarihi, aslında korneanın oksijen ihtiyacına saygı duyma tarihidir. Bunu bilmek, lensinizi önerilen sürede kullanmanın, lensle uyumamanın ve suyla temas ettirmemenin neden bu kadar önemli olduğunu anlamanızı kolaylaştırır.
Lens kullanırken gözünüzde ağrı, geçmeyen kızarıklık, ışığa karşı aşırı hassasiyet, bulanık görme, akıntı ya da gözde yanma ve kaşıntı varsa lensi hemen çıkarın ve vakit kaybetmeden göz hekimine başvurun. Bu belirtiler kornea enfeksiyonunun habercisi olabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, göz muayenesinin yerini tutmaz.
Sık sorulan sorular
Kontakt lensi kim icat etti?
Fikir Leonardo da Vinci ve René Descartes'a kadar uzanır. Görmeyi düzelten ilk cam kontakt lensi 1888'de Adolf Eugen Fick geliştirdi; yumuşak lensi ise 1961'de Çek kimyacı Otto Wichterle seri üretilebilir hale getirdi.
İlk kontakt lens neden yapılmıştı?
İlk cam lensler, özellikle yüzeyi düzensiz korneası olan kişilerde görmeyi düzeltmek ve gözü korumak için tasarlanmıştı. Ağır ve uzun süre takılamayan lenslerdi.
Yumuşak lens ne zaman çıktı?
Otto Wichterle ilk yumuşak lensleri 1961 Noel'inde ürettiği düzenekle yaptı. Yumuşak lensler ABD'de 1971'de piyasaya çıktı.
Kontakt lens gözün arkasına kaçar mı?
Hayır. Göz kapağının iç yüzeyini kaplayan zar bir torba gibi kapandığı için lens kayabilir ama gözün arkasına geçemez. Lensi çıkaramıyorsanız göz hekimine başvurun.
Kontakt lens gözlükten daha mı iyi?
Birinin diğerinden kesin olarak iyi olduğu söylenemez; ikisinin de avantajları vardır. Lensin gözünüze uygun olup olmadığını göz muayenesi gösterir.
Kaynaklar: YouTube Shorts – Kontakt lens nasıl bulundu? 🤔 · University of Missouri–St. Louis – Contact Lens History · Contact Lens Spectrum – History of Contact Lenses (Caroline & Norman, 2021) · FDA – Contact Lens Risks