Lensle uyumak, kontakt lens kullanıcılarının en sık yaptığı ve en çok hafife aldığı hatalardan biri. "Bir gece bir şey olmaz" diye düşünülse de araştırmalar lensle uyumanın göz enfeksiyonu riskini birkaç kat artırdığını gösteriyor. Bu yazıda lensle uyumanın neden tehlikeli olduğunu, kornea ülseri ve akantamoeba gibi tabloları, duş ve havuzdaki gizli riskleri sade bir dille anlatıyorum.
Lensle uyumak neden tehlikeli? Kısa cevap: oksijen ve mikrop
Gözün en önündeki saydam pencereye kornea diyoruz. Kornea, saydam kalabilmek için damar içermez; oksijeninin önemli kısmını doğrudan havadan ve gözyaşından alır. Gündüz gözünüz açıkken bu iş sorunsuz yürür. Gece gözkapağınız kapandığında ise korneaya ulaşan oksijen zaten azalır.
Peki üzerine bir de lens koyarsanız ne olur? Korneanın önüne ince ama ek bir katman eklemiş olursunuz. Gece boyunca oksijeni azalmış, gözyaşı akışı yavaşlamış bir kornea, mikropların tutunması için çok daha elverişli hâle gelir. Lens de bu mikroplar için ideal bir "barınak" gibi davranır.
Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), lensle uyumanın göz enfeksiyonu riskini altı ila sekiz kat artırdığını belirtiyor. Bu risk, lensle bilerek uyuyanlar kadar yanlışlıkla uyuyakalanlar ve bunu ara sıra yapanlar için de geçerli.
"Ben hep uyuyorum, bir şey olmadı" yanılgısı
Mağazada en sık duyduğum cümle bu. Bunu emniyet kemeri takmadan yıllarca araba kullanıp kaza yapmamış olmaya benzetiyorum. Kemer takmamak her gün kaza yapacağınız anlamına gelmez; ama kaza olduğu gün sonucu çok daha ağır olur. Lensle uyumak da her gece enfeksiyon demek değildir; ama riski sessizce biriktirir.
AAO'nun aktardığı bir ABD anketinde lens kullanıcılarının neredeyse tamamı en az bir riskli bakım alışkanlığı olduğunu kabul etmiş; her üç kullanıcıdan biri de lensle uyuduğunu söylemiş. Yani bu, sadece "dikkatsiz" birkaç kişinin sorunu değil, çok yaygın bir alışkanlık.
Lensle uyumanın sonuçları: Kornea ülseri ve keratit
Lensle ilişkili en sık göz enfeksiyonu keratittir, yani kornea iltihabı. Keratit ilerlerse korneada açık bir yara oluşabilir; buna kornea ülseri denir.
AAO'ya göre kornea ülseri genellikle bir enfeksiyonun sonucu gelişir ve tedavi edilmezse görmeyi kalıcı olarak bozabilir, hatta körlüğe yol açabilir. Bakteriyel enfeksiyonlar özellikle lens kullananlarda ve uzun süreli takılan lensleri kullananlarda sık görülüyor.
Kornea ülserinde hangi belirtiler görülür?
- Geçmeyen göz ağrısı ve batma hissi
- Belirgin kızarıklık
- Işığa karşı aşırı hassasiyet
- Bulanık görme
- Gözde akıntı veya aşırı sulanma
- Bazen aynada fark edilebilen beyaz bir nokta
Bu belirtiler saatler içinde ortaya çıkabilir. Tedavi; enfeksiyonun türüne göre göz hekiminin belirlediği damlalar ve yakın takiple yapılır. Kornea ciddi iz bırakırsa nakil gerekebilecek durumlar da var. İlaç seçimi tamamen hekimin işidir; evdeki eski damlalarla "idare etmek" sorunu büyütebilir.
Akantamoeba keratiti: Suyun gizli tehlikesi
Akantamoeba, tatlı suda ve toprakta çok yaygın bulunan, mikroskobik, tek hücreli bir canlı. Çoğu insan için zararsızdır; ama kontakt lens kullananların gözüne yerleştiğinde ciddi bir kornea enfeksiyonuna yol açabilir.
ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), musluk suyu ve damıtılmış suyun, tedavisi ve iyileşmesi zor bir kornea enfeksiyonu olan akantamoeba keratitiyle ilişkilendirildiğini belirtiyor. AAO'nun paylaştığı vakalardan birinde, lensle düzenli olarak uyuyan ve lensle yüzen bir kişinin akantamoeba keratiti geliştirdiği ve görmesini geri kazanmak için aylarca tedavi gördüğü anlatılıyor.
Peki bu neden bu kadar zor? Akantamoeba dayanıklı bir canlı ve tedavisi uzun sürebiliyor. Bu yüzden asıl hedef, onunla hiç karşılaşmamak.
Lensle duş, havuz ve deniz: Uyumak kadar riskli hatalar
Lensle uyumak konusu açıldığında, aynı sohbette mutlaka su da gündeme gelir. Çünkü ikisi aynı mantıkla tehlikelidir: lens, gözle mikrop arasında bir köprü kurar.
- Duş: Musluk suyu gözünüze sıçradığında lensin yüzeyine ve lensle kornea arasına girebilir. AAO, lensle duş almaktan, yüzmekten ve suyun gözünüze gireceği her türlü aktiviteden kaçınılmasını öneriyor.
- Havuz ve jakuzi: Klorlu su her mikrobu yok etmez. FDA, havuz, jakuzi, göl ve deniz suyundaki bakterilerin enfeksiyon riski taşıdığını ve yüzmeden önce lensin çıkarılması gerektiğini belirtiyor.
- Lensi suyla durulamak: Lensi ya da kutuyu musluk suyuyla yıkamak, akantamoeba için doğrudan davetiye çıkarmak gibidir.
Mağazaya yaz aylarında gelen bir kullanıcı, tatilde lensle denize girdiğini, sonra da yorgunluktan lensle uyuyakaldığını anlatmıştı. Ertesi gün gözü kıpkırmızı uyanmış ve "kum kaçtı herhalde" diye bir gün daha beklemiş. İki riskin üst üste binmesi ve bekleme kararı, tabloyu en çok zorlaştıran üçlüdür. Su ve lens konusunu lens solüsyonu nasıl kullanılır yazımda ayrıntılı ele aldım.
Lensle uyumak riskini artıran başka alışkanlıklar
Lensle uyumak çoğu zaman tek başına gelmez; genellikle başka bakım hatalarıyla birlikte görülür. Riskleri bir zincirin halkaları gibi düşünebilirsiniz. Tek halka zinciri koparmayabilir, ama halkalar çoğaldıkça kopma ihtimali artar.
- Lensi süresinden uzun kullanmak: AAO, aylık lenslerin paket açıldıktan sonra 30 gün içinde atılması gerektiğini, lensin ömrünü uzatmaya çalışmamak gerektiğini vurguluyor. Yıpranmış bir lensle uyumak, iki riski üst üste koymak demek.
- Solüsyonu tazelememek: Kutudaki eski solüsyonun üstüne ekleme yapmak, lensi sabah zaten mikrop yüküyle takmanıza neden olabilir.
- Ellerini yıkamadan lensle uğraşmak: Gece yarı uykulu hâlde lensi ovuşturmak ya da yerine oturtmaya çalışmak, elden göze mikrop taşır.
- Reçetesiz ya da başkasının lensini kullanmak: AAO'nun aktardığı vakalardan birinde, reçetesiz alınmış lensle uyuyan bir gencin bir gözünde kornea ülseri gelişmiş ve tedaviden sonra korneasında iz kalmış.
Bu listeyi okurken "bunların birkaçını ben de yapıyorum" diyorsanız yalnız değilsiniz. İyi haber şu: Bu alışkanlıkların hepsi değiştirilebilir ve değişiklik genellikle sadece birkaç dakikalık bir rutin gerektiriyor.
Lensle uyumak göz kuruluğunu da artırır mı?
Gece boyunca gözyaşı üretimi ve göz kırpma azaldığı için lens kurur ve gözün yüzeyine yapışabilir. Sabah gözünüzün kumlu, yorgun ve kırmızı olmasının bir nedeni bu olabilir. Gün boyu ekran başında çalışıp göz kırpmayı unutan biri için bu kuruluk daha da belirginleşebilir; ekran molalarıyla ilgili 20-20-20 kuralı yazımda pratik öneriler bulabilirsiniz.
"Gece takılabilen lens" var, o zaman neden riskli?
Bazı lensler gece de takılı kalacak şekilde onaylanmıştır. Bu bir çelişki gibi görünebilir. Peki durum ne?
AAO'ya göre bu lenslerle uyunabiliyor; ancak daha az göz hekimi bu lensleri öneriyor, çünkü ciddi göz enfeksiyonu riskini artırıyorlar. Yani "onaylı" olmak "risksiz" demek değil. Bu lensler ancak göz hekiminin önerisi, düzenli kontrolü ve belirlenen süreye sıkı sıkıya uyulmasıyla kullanılır. Normal günlük ya da aylık lensinizle uyumak ise bu kapsamda değildir.
Gece takılan ortokeratoloji lensleri ise farklı bir amaçla tasarlanmış, tamamen hekim kontrolünde uygulanan özel sert lenslerdir; bu yazının konusu olan "lensle uyuyakalmak" ile karıştırılmamalı.
Lensle uyuyakaldıysanız ne yapmalısınız?
Olur, insanız. Uzun bir yolculukta, koltukta film izlerken ya da yorgun bir gecenin sonunda lensle uyuyakalabilirsiniz. Önemli olan sonrasında ne yaptığınız. Aşağıdakiler genel bilgidir; tedavi yerine geçmez.
- Lensi zorla çıkarmayın: Gece boyunca kuruyan lens gözünüze yapışmış olabilir. Birkaç kez göz kırpın, gözün kendi nemiyle lensin gevşemesine izin verin.
- Ellerinizi yıkayıp lensi nazikçe çıkarın: Lens takma ve çıkarma konusunu kontak lens nasıl çıkarılır yazımda anlatmıştım.
- Gözünüzü dinlendirin: O gün lens takmayıp gözlük kullanmak, korneanın toparlanmasına zaman tanır.
- Belirtileri izleyin: Ağrı, kızarıklık, ışığa hassasiyet ya da bulanık görme varsa beklemeden göz hekimine başvurun.
Bu arada lensle uyuduktan sonra gözünüzde kuruluk hissi de olabilir. Kuruluk hissini evde rahatlatmanın genel yollarını göz kuruluğuna ne iyi gelir yazımda anlattım; ancak ağrı ve kızarıklık varsa bu, kuruluktan öte bir şeyin işareti olabilir.
Lensle uyumamak için pratik alışkanlıklar
- Yatağa girmeden önce lensi çıkarmayı diş fırçalamaya bağlayın; ikisini aynı rutinin parçası yapın.
- Uzun yolculuklarda lens kutusu ve küçük boy solüsyonu yanınızda taşıyın.
- Kanepede film izleyecekseniz lensi önceden çıkarıp gözlüğe geçin.
- Ara sıra lens kullanıyorsanız günlük lensin işinizi kolaylaştırıp kolaylaştırmayacağını muayenede konuşun; türler arasındaki farkı günlük, aylık ve yıllık lens farkı yazımda anlattım.
Lensle uyumak, lens kullanıcılarının elinde olan ve kolayca değiştirilebilecek en büyük risk faktörlerinden biri. Her gece lensi çıkarmak ve lensi sudan uzak tutmak, haftalarca sürebilecek bir tedaviyi ve korneada kalıcı iz riskini büyük ölçüde azaltır.
Sık sorulan sorular
Lensle bir gece uyumak zarar verir mi?
Tek bir gece her zaman sorun çıkarmaz, ancak göz sağlığı kuruluşları lensle uyumanın, ara sıra bile olsa enfeksiyon riskini artırdığını belirtiyor. Sabah ağrı, kızarıklık ya da bulanık görme varsa göz hekimine başvurmak gerekir.
Lensle kısa bir şekerleme yapılabilir mi?
Göz hekimleri kısa şekerlemeler için de lensin çıkarılmasını öneriyor. Göz kapalıyken korneaya ulaşan oksijen azalır ve mikropların tutunması kolaylaşır.
Lensle uyuyunca gözüm neden kuru ve kırmızı oluyor?
Gece boyunca gözyaşı akışı azalır ve lens kurur; kornea da daha az oksijen alır. Bu, kuruluk ve kızarıklığa yol açabilir. Ağrı, ışığa hassasiyet ya da görmede azalma eşlik ediyorsa enfeksiyon açısından muayene gerekir.
Lensle duş almak gerçekten tehlikeli mi?
Musluk suyunda akantamoeba gibi mikroplar bulunabilir ve lensle temas ettiğinde ciddi kornea enfeksiyonlarına yol açabilir. Bu yüzden lensle duş almak, yüzmek ve jakuziye girmek önerilmez.
Akantamoeba keratiti tedavi edilebilir mi?
Tedavi edilebilir, ancak uzun ve zorlu bir süreç olabilir. Erken tanı çok önemlidir; bu yüzden lens kullanırken gelişen her ağrılı kızarıklık göz hekimince değerlendirilmelidir.
Lensle uyuduktan veya lensle suya girdikten sonra şunlardan biri olursa lensi çıkarın ve aynı gün göz hekimine başvurun:
- Geçmeyen ya da giderek artan göz ağrısı
- Belirgin kızarıklık ve ışığa hassasiyet
- Bulanık görme veya görmede azalma
- Akıntı, aşırı sulanma ya da korneada beyaz nokta
- Lens solüsyonu nasıl kullanılır? En sık yapılan 6 hata
- Günlük, aylık ve yıllık lens arasındaki fark nedir?
- Renkli lens zararlı mı? Bilinmesi gereken riskler
- Göz kuruluğuna ne iyi gelir? Evde yapılabilecek 9 şey
- Göz kaşıntısı neden olur, nasıl geçer?
- Göz sulanması neden olur?
- 20-20-20 kuralı nedir, gerçekten işe yarar mı?
- Hint yağı göze sürülür mü? Bilimsel gerçekler
Kaynaklar: AAO – Why You Should Never Sleep in Your Contact Lenses · AAO – What Is a Corneal Ulcer (Keratitis)? · FDA – Contact Lens Risks · AAO – Contact Lenses for Vision Correction