Katarakt ameliyatında takılan lens, yani göz içi lens, bugün dünyada en sık yapılan ameliyatlardan birinin vazgeçilmez parçası. Ama hikâyesi bir laboratuvarda değil, bir savaş pilotunun yaralı gözünde başlıyor. Bu yazıda göz içi lensin ne olduğunu, nasıl icat edildiğini, ameliyatta ne işe yaradığını ve en sık duyduğum yanlış inanışları sade bir dille anlatıyorum.
Katarakt ameliyatında takılan lens nedir?
Gözümüzün içinde, göz bebeğinin hemen arkasında doğal bir mercek bulunur. Gelen ışığı kırıp retinaya odaklayan, yakına ve uzağa netlemeye yardım eden yapı budur. Yıllar içinde bu mercek bulanıklaşabilir; buna katarakt denir.
Peki bunu nasıl düşünebiliriz? Gözü bir fotoğraf makinesi gibi hayal edin. Retina sensör, doğal mercek ise objektiftir. Objektif buğulanırsa sensör ne kadar iyi olursa olsun fotoğraf bulanık çıkar. Katarakt ameliyatında bu buğulu objektif çıkarılır ve yerine şeffaf, yapay bir mercek yerleştirilir. Bu yapay merceğe göz içi lens ya da tıbbi adıyla intraoküler lens (IOL) denir. Türkçede “göz içi mercek” ifadesi de aynı anlama gelir.
Bu lens, doğal merceğin bulunduğu ince zarın, yani lens kapsülünün içine yerleştirilir ve orada kalır. Kontakt lens gibi takılıp çıkarılmaz; bakım istemez, hissedilmez.
Göz içi lens nasıl icat edildi?
Hikâyenin kahramanı İngiliz göz cerrahı Harold Ridley. İkinci Dünya Savaşı sırasında Ridley, gözü yaralanan Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) pilotlarını tedavi ediyordu. Bazı pilotların gözüne, vurulan uçağın kokpit camından kopan küçük plastik parçalar saplanmıştı.
Ridley burada çok önemli bir şey fark etti: Göz, bu plastik parçalara beklenen sert tepkiyi vermiyordu. Parçalar yıllarca gözün içinde kalabiliyor ve vücut onları “yabancı” diye reddetmiyordu. Bu cam aslında bir tür akrilik plastikti: PMMA (polimetil metakrilat), ticari adıyla bilinen Perspex.
Gelin çok basit şekilde anlatalım: Göz, bu malzemeyi tolere edebiliyorsa, aynı malzemeden yapılmış bir mercek de gözün içinde kalabilirdi. Ridley, bir optik firmasıyla birlikte PMMA'dan ilk göz içi lensi tasarladı. 29 Kasım 1949'da Londra'daki St Thomas' Hastanesi'nde ilk göz içi lens bir hastaya yerleştirildi.
Bugün kulağa doğal gelen bu fikir, o dönem için oldukça cesurdu. Ridley çalışmasını meslektaşlarına anlattığında ciddi şüphe ve eleştiriyle karşılaştı. İlk lenslerde güç hesabı tutmadı, lensin yerinden kayması gibi sorunlar yaşandı. Yöntem ancak malzeme ve cerrahi teknikler geliştikçe, 1970'ler ve 1980'lerde yaygınlaştı. Ridley'e bu katkısı nedeniyle ileride şövalyelik unvanı da verildi.
Benzer bir “ilk” hikâyesini ilk kornea naklinin nasıl yapıldığını anlattığım yazıda da bulabilirsiniz. Tıpta büyük adımların bir kısmı gerçekten de dikkatli bir gözlemle başlıyor :)
Göz içi lens gözde nasıl çalışır?
Göz içi lens, doğal merceğin yaptığı işi devralır: ışığı kırarak retinaya odaklar. Ameliyattan önce gözün uzunluğu ve korneanın eğimi gibi ölçümler yapılır; bu ölçümlerle kişinin gözüne uygun lens gücü hesaplanır. Ridley'in ilk denemelerinde yaşanan “beklenmedik numara” sorunu, bugün bu ölçümler sayesinde büyük ölçüde azaltıldı.
Burada önemli bir ayrıntı var: Doğal merceğimiz gençken şekil değiştirerek yakına odaklanabilir. Buna uyum (akomodasyon) denir. Standart bir göz içi lensin gücü ise sabittir. Bu yüzden ameliyattan sonra bazı kişiler uzağı net görürken yakın için gözlüğe ihtiyaç duyabilir. Bu tıpkı 40 yaş sonrası yakını görme zorluğuna benzer bir durumdur; konuyu presbiyopi yazılarında ayrıntılı anlattım.
Göz içi lens çeşitleri nelerdir?
Bugün kullanılan lenslerin çoğu artık katlanabilir akrilik ya da silikon malzemeden yapılıyor; böylece çok küçük bir kesiden göze yerleştirilebiliyor. Genel olarak şu gruplardan söz edilir:
- Tek odaklı (monofokal) lens: Tek bir mesafeye, genellikle uzağa netler. En sık kullanılan türdür.
- Çok odaklı (multifokal) lens: Birden fazla mesafede netlik sağlamaya çalışır; gece ışıklar etrafında halka görme gibi yan etkiler konuşulabilir.
- Odak derinliği artırılmış (EDOF) lens: Uzak ve orta mesafeyi daha geniş bir aralıkta kapsamayı hedefler.
- Torik lens: Korneadan kaynaklanan astigmatı da düzeltmek için tasarlanır.
Hangi lensin kime uygun olduğu, gözün ölçümlerine, başka göz hastalıklarına ve kişinin günlük ihtiyaçlarına göre göz hekimi tarafından belirlenir. Bir optisyen olarak benim size söyleyebileceğim şu: “En pahalı lens en iyisidir” diye bir kural yoktur; doğru lens, doğru göze uygun olandır.
Katarakt lensi hakkında yaygın yanlış inançlar
Burada karşılaştığım en yaygın yanlış inanç şu: “Katarakta lazerle ya da damlayla perde kazınır.” Aslında kataraktta bulanık olan şey gözün önündeki bir perde değil, gözün içindeki merceğin kendisidir. Tedavisi bu merceğin çıkarılıp yerine göz içi lens konmasıdır. Kataraktı eriten bir damla bugün rutin tedavide yoktur.
İkinci yanlış inanç: “Takılan lens birkaç yılda eskir, değiştirilmesi gerekir.” Göz içi lensler kalıcı olarak tasarlanır ve genellikle ömür boyu yerinde kalır. Ameliyattan aylar ya da yıllar sonra görmenin yeniden bulanıklaşması çoğu zaman lensin bozulmasından değil, lensi tutan zarın bulanıklaşmasından kaynaklanır. Buna halk arasında “ikincil katarakt” denir ve genellikle kısa bir lazer işlemiyle giderilebilir. Bu konuyu katarakt sonrası ikincil perde yazısında anlattım.
Üçüncü yanlış inanç: “Lens takıldıysa bir daha gözlük gerekmez.” Bazı kişiler ameliyat sonrası gözlüksüz rahat eder, bazıları ise okumak ya da uzağı daha keskin görmek için gözlüğe ihtiyaç duyar. Bu bir başarısızlık değildir; gözün iyileşmesi tamamlandıktan sonra yapılan muayeneyle güncel durum netleşir.
Katarakt ameliyatı ne zaman gündeme gelir?
Katarakt genellikle yavaş ilerler. Şu değişiklikler fark ediliyorsa göz muayenesi önemlidir:
- Görmenin buğulu ya da sisli hâle gelmesi
- Gece araç kullanırken farların daha fazla rahatsız etmesi
- Renklerin soluk ya da sarımsı görünmesi
- Gözlük numarasının kısa aralıklarla değişmesi
Ameliyatın zamanlaması, kataraktın günlük yaşamınızı ne kadar etkilediğine göre göz hekimiyle birlikte kararlaştırılır.
Göz içi lensin hikâyesini bilmek, katarakt ameliyatından korkmak yerine onu anlamanızı sağlar. Ameliyatın aslında “buğulanan objektifi değiştirmek” olduğunu bilmek, hekiminize daha doğru sorular sormanıza ve ameliyat sonrası beklentilerinizi gerçekçi tutmanıza yardım eder.
Katarakt ameliyatından sonra gözde artan ağrı, belirgin kızarıklık, görmenin aniden azalması, uçuşan cisimlerde ani artış, ışık çakmaları ya da görme alanına perde gibi inen bir gölge fark ederseniz beklemeyin. Bu belirtiler acil değerlendirme gerektirebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, göz muayenesinin yerini tutmaz.
Sık sorulan sorular
Katarakt ameliyatında takılan lens ömür boyu kalır mı?
Evet, göz içi lensler kalıcı olarak tasarlanır ve genellikle ömür boyu yerinde kalır. Sonradan görülen bulanıklık çoğu zaman lensi tutan zarın bulanıklaşmasından kaynaklanır.
Göz içi lens hissedilir mi?
Hayır. Lens gözün içine, doğal merceğin bulunduğu yere yerleştirildiği için kontakt lens gibi hissedilmez ve bakım gerektirmez.
İlk göz içi lensi kim icat etti?
İlk göz içi lensi İngiliz göz cerrahı Harold Ridley geliştirdi. İlk uygulama 29 Kasım 1949'da Londra'daki St Thomas' Hastanesi'nde yapıldı.
Katarakt ameliyatından sonra gözlük kullanılır mı?
Kullanılabilir. Takılan lensin türüne ve gözün iyileşmesine bağlı olarak okuma ya da uzak için gözlük gerekebilir; bunu iyileşme sonrası muayene gösterir.
Göz içi lens hangi malzemeden yapılır?
İlk lensler sert akrilik PMMA'dan yapılıyordu. Bugün çoğunlukla küçük kesiden yerleştirilebilen katlanabilir akrilik ya da silikon lensler kullanılıyor.
Kaynaklar: YouTube Shorts – Katarakt ameliyatındaki lens nasıl icat edildi? · CRST – Celebrating 75 Years Since the First IOL · Science Museum – Blink and you'll miss it · NEI – Cataract Surgery · NHS – Cataract surgery