Göz damlası nasıl damlatılır sorusu basit görünür ama damlanın yarısı çoğu zaman yanağa, burna ya da boğaza gider. Bu yazıda alt kapak cebi, gözyaşı kanalına bastırma, iki damla arasında bekleme ve açılmış şişenin ömrü gibi konularda en sık yapılan 7 hatayı ve doğru tekniği adım adım anlatıyorum.
Göz damlası nasıl damlatılır? Önce neden doğru teknik bu kadar önemli
Bir göz damlası şişesinden çıkan tek bir damla, gözün o anda tutabileceğinden genellikle daha fazladır. Fazlası ya yanağınızdan süzülür ya da gözyaşı kanalından buruna, oradan boğaza iner. Damladan sonra ağzınızda acı bir tat hissettiyseniz, sebebi tam olarak bu.
Peki bu neden önemli? Çünkü özellikle göz tansiyonu gibi uzun süre ve düzenli kullanılan damlalarda, ilacın göze ne kadar ulaştığı tedavinin başarısını doğrudan etkiler. Hekim size bir tedavi planlamış olabilir; ama damlanın yarısı yanakta kalıyorsa, o plan kâğıt üzerinde kalır.
Bu yazıda hangi damlayı, hangi sıklıkta, kaç damla kullanmanız gerektiğinden söz etmeyeceğim. O bilgi yalnızca damlayı reçete eden hekime ve ilacın prospektüsüne ait. Benim anlatacağım, hangi damla olursa olsun onu göze doğru ulaştırmanın tekniği.
Adım adım doğru teknik
AAO ve NEI'nin önerileri birbirine çok yakın. Ortak noktalarını sade bir sıraya koyalım:
- Ellerinizi yıkayın. Damla şişesi ve göz çevresi, elinizdeki mikroplar için kolay bir hedeftir.
- Kontakt lensinizi çıkarın. Hekiminiz aksini söylemediyse lensle damla kullanılmaz. NHS bilgilendirmesi, bazı damlalardaki koruyucuların yumuşak lenslerde birikebileceğini hatırlatıyor.
- Gerekiyorsa şişeyi çalkalayın. Bazı damlalar süspansiyon şeklindedir ve kullanmadan önce çalkalanmalıdır. Bu bilgi prospektüste yazar.
- Başınızı hafifçe geriye atın ve tavanda bir noktaya bakın. Bakışınızı sabitlemek, damlanın düştüğü an göz kırpma refleksini azaltır.
- Alt göz kapağını aşağı çekerek bir cep oluşturun. Damlayı göz bebeğinin üstüne değil, bu cebe bırakın.
- Şişenin ucunu göze ve kirpiklere değdirmeyin. Uç temiz kalmalı.
- Gözünüzü kapatın ve iç köşeye hafifçe bastırın. AAO bir iki dakika, NEI en az bir dakika öneriyor. Göz kırpmayın, gözünüzü sıkmayın.
- Taşan damlayı temiz bir mendille silin ve ellerinizi tekrar yıkayın.
Göz damlası damlatırken en sık yapılan 7 hata
1. Damlayı doğrudan göz bebeğinin ortasına bırakmak
Göz, ortasına bir şey yaklaşırken refleks olarak kırpılır. Damla kirpiğe ya da kapağa çarpıp dışarı kaçar. Alt kapakta oluşturduğunuz küçük cep ise damlanın düşebileceği güvenli bir “kap” görevi görür. Lavabonun kenarına değil, ortasındaki gidere su dökmek gibi düşünün: hedef büyük ve sabit olunca isabet artar.
2. Damladıktan hemen sonra gözü kırpıştırmak
Çoğu insan damladan sonra hızlı hızlı göz kırpar; damlanın “yayılmasına” yardım ettiğini düşünür. Aslında her kırpma, göz kapağının bir pompa gibi çalışmasına ve damlanın gözyaşı kanalına doğru itilmesine neden olur. AAO da damladan sonra gözü kapatıp kırpmamayı öneriyor.
3. Gözyaşı kanalına bastırmayı atlamak
Gözün iç köşesinde, buruna yakın tarafta küçük bir delik var: gözyaşı kanalının girişi. Damladan sonra bu bölgeye parmağınızla hafifçe bastırmak, damlanın buruna akmasını yavaşlatır. Böylece ilaç gözde daha uzun kalır ve vücudun geri kalanına daha az ulaşır. NEI bu basıyı en az bir dakika sürdürmeyi öneriyor. Ağızdaki acı tadın azaldığını fark edeceksiniz.
4. İki farklı damlayı arka arkaya damlatmak
Birden fazla damla kullanıyorsanız, ikinci damla birincisini yıkayıp gözden atabilir. AAO farklı damlalar arasında 3–5 dakika, NEI en az 5 dakika beklemeyi öneriyor. Damla ile pomad birlikte kullanılıyorsa genel kural önce damla, sonra pomad şeklinde. Sıralamanın ve sürelerin size özel olarak nasıl olacağını hekiminize sorun.
5. Şişenin ucunu göze, kirpiğe ya da parmağa değdirmek
Şişenin ucu kirpiğe değdiği an, o damlalık artık steril değildir. AAO da kapağı açarken bile ucun hiçbir yere değmemesi gerektiğini vurguluyor. Kapağı ters çevirip masaya bırakmak da iyi bir alışkanlık; iç yüzeyi tezgâhla temas etmez.
6. Açılmış şişeyi aylarca kullanmak
Şişenin üzerindeki son kullanma tarihi, kapalı şişe için geçerlidir. Açıldıktan sonra ise ayrı bir süre başlar. Gloucestershire Hastaneleri NHS bilgilendirmesine göre bu süre çoğu damlada yaklaşık dört hafta civarındadır; ama her ürün için prospektüste ayrıca yazar. Pratik bir öneri: Şişeyi açtığınız günün tarihini etiketin üzerine yazın.
Mağazada sık karşılaştığım bir durum var: Çantadan ya da çekmeceden çıkan, ne zaman açıldığı bilinmeyen yarım şişeler. “Daha bitmedi, yazık” diye kullanılmaya devam ediliyor. Oysa gözünüz için o yarım şişenin değeri, sağlıklı bir göz yüzeyinden çok daha düşük.
7. Başkasının damlasını kullanmak
“Annemin damlası vardı, benim gözüm de kızarmıştı, ondan damlattım.” Bu cümleyi tahmin ettiğinizden daha sık duyuyorum. Damlalar farklı etken maddeler içerir ve bazıları belirli göz durumlarında sakıncalı olabilir. Ayrıca açılmış bir şişe, kullanan kişinin göz florasıyla temas etmiş olabilir. Damla kişiseldir ve reçete edildiği kişi içindir.
Damlayı göze isabet ettiremiyorsanız
Elleri titreyen, boynunu geriye atmakta zorlanan ya da damla gözüne yaklaşınca refleks olarak gözünü kapatan birçok kişi var. Bu bir beceriksizlik değil, son derece doğal bir refleks. AAO bu durumda şu yöntemi öneriyor:
- Sırt üstü uzanın ve gözlerinizi kapatın.
- Damlayı gözün iç köşesine, buruna yakın kapalı kapak çizgisine bırakın.
- Sonra gözünüzü açın; damla kendiliğinden göze süzülecektir.
Bir başka yöntem de elinizi alnınıza yaslamak. Damla şişesini tutan elin bileğini alnınıza dayamak titremeyi azaltır ve şişenin göze çarpma riskini düşürür. Hâlâ zorlanıyorsanız bir yakınınızdan yardım istemek ya da hekiminize damla uygulama yardımcılarını sormak da AAO'nun önerileri arasında.
Damlayı buzdolabında saklayıp saklayamayacağınızı da sorabilirsiniz. AAO'ya göre soğuk bir damla göze düştüğünde daha kolay hissedilir; böylece damlanın gerçekten gözünüze ulaşıp ulaşmadığını anlarsınız. Ama her damla buzdolabında saklanmaya uygun değildir, bu bilgi de prospektüste yazar.
Glokom gibi uzun süreli tedavilerde neden daha da önemli?
Göz tansiyonu (glokom) tedavisinde kullanılan damlalar çoğu zaman yıllarca, her gün, belirli saatlerde kullanılır. NEI'nin damla uygulama rehberinin glokom bölümünde yer alması bu yüzden tesadüf değil. Burada hem damlanın göze doğru ulaşması hem de vücudun geri kalanına daha az geçmesi önem taşır.
Uzun süreli damla kullanımında göz çevresinde değişiklikler de görülebiliyor; bu konudaki bir araştırmayı Glokom damlası göz çevresini çökertir mi? yazısında aktarmıştım. Böyle bir değişiklik fark ederseniz damlayı kendiniz bırakmayın; hekiminizle konuşun.
Düzenli kullanımda unutkanlık da sık bir sorun. Telefona alarm kurmak, damlayı diş fırçası gibi her gün gözünüzün önünde olan bir yere koymak ya da bir takvim tutmak işe yarar. Göz sağlığıyla ilgili farkındalık günlerini takip etmek isterseniz Göz sağlığı önemli günler takvimine göz atabilirsiniz.
Şişe, flakon ve saklama: Gözden kaçan ayrıntılar
Göz damlaları farklı ambalajlarda gelir ve her birinin kendi kuralı vardır. Bunları karıştırmak, temiz bir tekniği bile boşa çıkarabilir.
Tek dozluk flakonlar
Bazı damlalar koruyucu madde içermeyen, küçük plastik tek dozluk flakonlarda satılır. Koruyucu içermedikleri için açıldıktan sonra mikroplara karşı savunmasızdırlar. Genel olarak açılan flakonun o kullanımda bitirilmesi ve kalanının saklanmaması beklenir; ürüne özel kuralı yine prospektüsten kontrol edin. “Yarısını akşam kullanırım” diye kapağını kapatıp cebe atmak, mağazada en sık gördüğüm hatalardan biri.
Saklama koşulları
Damlayı doğrudan güneş alan bir pencere önünde, kışın kalorifer üstünde ya da yazın arabada bırakmayın. Sıcaklık etken maddenin yapısını etkileyebilir. Bazı damlalar buzdolabında saklanmalıdır, bazıları ise oda sıcaklığında; bu bilgi kutunun üzerinde ya da prospektüste yazar.
Damla mı, pomad mı?
Pomad (göz merhemi) kıvamlı olduğu için görmeyi bir süre bulanıklaştırabilir. Bu yüzden çoğu zaman yatmadan önce kullanılması önerilir. Damlaya benzer şekilde alt kapak cebine, tüpün ucu göze değmeden bırakılır. Hangi saatte, hangi sırayla kullanılacağı yine hekimin talimatına bağlıdır.
Çocuklara göz damlası nasıl damlatılır?
Çocuklarda en büyük zorluk, gözü açık tutmalarını sağlamak. Bu yüzden yukarıda anlattığım “kapalı göze damlatma” yöntemi çocuklarda da sık kullanılır. Çocuk sırt üstü yatarken damla iç köşeye bırakılır, çocuk gözünü açınca damla göze süzülür.
Küçük çocuklarda damla öncesi ne yapılacağını anlatmak, oyuncak bir bebeğe “önce damlatmak” gibi küçük oyunlar korkuyu azaltır. Bebeklerde ve küçük çocuklarda hangi damlanın, kaç kez kullanılacağına ise mutlaka hekim karar verir; yetişkin damlaları çocuklarda kendiliğinden kullanılmamalıdır.
Göz damlası nasıl damlatılır sorusunun doğru cevabı, aynı şişeden gözünüze ulaşan ilacın miktarını artırır. Bu da hekiminizin planladığı tedavinin gerçekten işe yaraması, gereksiz yan etkilerin azalması ve şişenin daha az israf edilmesi demek.
Sık sorulan sorular
Göz damlası damlattıktan sonra gözü kırpmak doğru mu?
Hayır. Göz kırpmak damlanın gözyaşı kanalına doğru pompalanmasına neden olur. Damladan sonra gözünüzü nazikçe kapatıp kırpmadan bir iki dakika beklemek ve iç köşeye hafifçe bastırmak önerilir.
İki göz damlası arasında ne kadar beklenmeli?
AAO farklı damlalar arasında 3 ila 5 dakika, NEI en az 5 dakika beklemeyi öneriyor. Böylece ikinci damla birincisini yıkayıp gözden atmaz. Kullandığınız damlalar için doğru sıralamayı hekiminize sorun.
Açılmış göz damlası ne kadar süre kullanılır?
Açıldıktan sonraki kullanım süresi her üründe farklıdır ve prospektüste yazar; birçok damlada bu süre yaklaşık dört hafta civarındadır. Şişeyi açtığınız tarihi etikete yazmak takibi kolaylaştırır. Süresi geçen şişeyi kullanmayın.
Göz damlası boğaza neden acı tat verir?
Fazla damla, gözün iç köşesindeki gözyaşı kanalından buruna, oradan da boğaza akar. Damladan sonra iç köşeye hafifçe bastırmak bu akışı azaltır ve ilacın gözde daha uzun kalmasına yardımcı olur.
Kontakt lensle göz damlası kullanılır mı?
Hekiminiz aksini söylemediyse damlalar lens çıkarıldıktan sonra kullanılmalıdır. Bazı damlalardaki koruyucu maddeler yumuşak lenslerde birikebilir. Lensi ne kadar süre sonra takabileceğinizi hekiminize sorun.
- Damla sonrası artan ağrı, belirgin kızarıklık, şişlik ya da kaşıntı
- Görmede ani bulanıklık veya ani görme kaybı
- Göz kapaklarında ya da yüzde şişlik, nefes darlığı gibi alerjik reaksiyon belirtileri (acil durum)
- Şişenin ucunun göze çarpması sonrası geçmeyen batma
- Kullandığınız damlayla şikâyetlerinizin düzelmemesi
Kaynaklar: AAO – How to Put in Eye Drops · NEI – How to Put in Eye Drops · Gloucestershire Hospitals NHS – Eye drops (hasta bilgilendirme)