Diyabetik retinopati, şeker hastalığının gözün arka tabakası olan retinadaki ince damarlara verdiği hasardır ve başlangıçta hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir. Bu yazıda diyabetin gözü nasıl etkilediğini, diyabetik retinopati belirtilerini, şeker dalgalandığında gözlük numarasının neden değiştiğini ve yıllık göz dibi muayenesinin neden hayati olduğunu anlatıyorum.
Diyabet gözü nasıl etkiler?
Gözün arka duvarını kaplayan retina, gördüğümüz her şeyi elektrik sinyaline çeviren ince bir doku. Bunu bir kameranın sensörü gibi düşünebilirsiniz. Bu sensörü besleyen ise saç telinden ince sayısız küçük damar. Kan şekeri uzun süre yüksek seyrettiğinde bu küçük damarların duvarları zayıflar, sızdırmaya başlar ya da tıkanır.
Diyabetin göze etkisi yalnızca retinayla sınırlı değil. ABD Ulusal Göz Enstitüsü'ne (NEI) göre diyabet katarakt gelişme olasılığını 2 ila 5 kat artırıyor ve kataraktın daha genç yaşta ortaya çıkmasına yol açabiliyor. Açık açılı glokom riski de yaklaşık iki katına çıkıyor. Ama diyabetli kişilerde görme kaybının en sık sebebi, bu yazının asıl konusu olan diyabetik retinopati.
Diyabetik retinopati nedir?
Diyabetik retinopati, retinadaki küçük damarların şeker hastalığına bağlı olarak hasar görmesidir. Tip 1, tip 2 ve gebelik diyabeti dahil, her tür diyabette görülebilir. NEI, diyabet süresi uzadıkça riskin arttığını ve zamanla diyabetlilerin yarısından fazlasında retinopati geliştiğini belirtiyor.
Erken evre: Sessiz dönem
İlk evrede (proliferatif olmayan retinopati) damar duvarlarında küçük balonlaşmalar, noktasal kanamalar ve sızıntılar oluşur. Kişi çoğu zaman hiçbir şey fark etmez; görme net olabilir, ağrı yoktur, kızarıklık yoktur. Hasar ancak göz dibine bakıldığında görülür.
İleri evre: Yeni ve kırılgan damarlar
Damarlar tıkandıkça retina oksijensiz kalır ve vücut buna yeni damarlar üreterek cevap verir. Ama bu yeni damarlar sağlıklı değil, kırılgandır. Gözün içini dolduran jöle kıvamındaki sıvıya (vitreus) kanayabilirler. Bu evreye proliferatif diyabetik retinopati denir. Zamanla oluşan skar dokusu retinayı çekerek retina dekolmanına, anormal damarlar da bir tür glokoma yol açabilir.
Diyabetik makula ödemi
Retinanın merkezinde, keskin ve okuma görmemizi sağlayan küçük bir bölge vardır: makula. Damarlardan sızan sıvı burada birikirse merkezi görme bulanıklaşır. NEI'ye göre zaman içinde yaklaşık her 15 diyabetliden birinde makula ödemi gelişiyor. Retinopatinin hangi evresinde olursa olsun ortaya çıkabilir.
Diyabetik retinopati belirtileri nelerdir?
Çoğu insan bunu yanlış biliyor: "Gözüm iyi görüyor, demek ki şekerim gözüme vurmamış." Oysa erken evrede diyabetik retinopatinin genellikle hiçbir belirtisi yoktur. Belirtiler ortaya çıktığında hastalık çoğu zaman ilerlemiş olur. İleri evrelerde görülebilecek belirtiler şunlardır:
- Bulanık görme ya da gün içinde netleşip bulanıklaşan görme
- Görüş alanında yüzen koyu noktalar, ip ya da örümcek ağı gibi gölgeler (vitreusa kanama işareti olabilir)
- Görüş alanında boş ya da karanlık alanlar
- Gece ya da loş ışıkta görmede zorlanma
- Renklerin soluk görünmesi
- Ani görme kaybı
Peki hasar varken insan neden fark etmiyor? Çünkü retinanın büyük kısmı çevresel görmeden sorumludur ve beyin küçük eksikleri ustaca doldurur. Hasar merkezdeki makulaya ulaşmadıkça okuma ve yüz tanıma çoğu zaman etkilenmez. Bu, evdeki su tesisatında duvarın içinden sızan bir boruya benzer: Leke duvarın yüzüne çıkana kadar sorun aylarca görünmeden büyüyebilir.
Bu belirtiler tek başına diyabetik retinopati anlamına gelmez; ama diyabetiniz varsa ve bunlardan birini fark ettiyseniz göz hekiminize haber vermelisiniz. Ani görme kaybı, birden çoğalan siyah noktalar ya da görüşün üzerine perde inmesi ise acil durumdur.
Şeker dalgalanınca gözlük numarası neden değişir?
Optik mağazada en sık karşılaştığım durumlardan biri buydu. Bir müşteri gelir, "Üç ay önce yaptırdığım gözlükle artık göremiyorum, numaram mı arttı?" der. Sohbet ederken yakın zamanda diyabet tanısı aldığı ya da tedavisinin yoğunlaştırıldığı ortaya çıkar. Bu durumda hemen yeni gözlük yapmak çoğu zaman doğru değildir.
Peki neden? Gözün içindeki doğal mercek (lens), etrafındaki sıvıdan şeker ve su alıp verir. Kan şekeri yüksekken mercek şişip ışığı farklı kırabilir; şeker hızla düşürüldüğünde bu kez ters yönde bir değişim olur. Sonuçta kişinin numarası birkaç gün ya da hafta içinde değişebilir. Bunu bir lavabodaki suyun seviyesi gibi düşünebilirsiniz: Musluk ve gider dengelenmeden su seviyesi sabitlenmez.
Bu konuda yapılmış bir çalışmada, çok yüksek kan şekeri yoğun tedaviyle düşürülen hastaların hepsinde geçici bir hipermetropi kayması görülmüş; önceki numaraya dönüş 2 hafta ile yaklaşık 12 hafta arasında sürmüş. Değişimin büyüklüğü, kan şekerinin ne kadar hızlı düştüğüyle ilişkili bulunmuş.
Pratikte bunun anlamı şu: Kan şekeriniz dalgalıyken ya da tedaviniz yeni değiştiyse, gözlük reçetesi almak için şekerinizin birkaç hafta dengede kalmasını beklemek mantıklıdır. Aksi hâlde bugün mükemmel olan gözlük, bir ay sonra yine bulanık görünebilir. Ama numaradaki her değişimi şekere bağlamak da doğru değildir; bulanık görme retinopatinin ya da makula ödeminin işareti de olabilir. Bu ayrımı göz hekimi yapar.
Yıllık göz dibi muayenesi neden şart?
Erken evrede belirti vermeyen bir hastalığı yakalamanın tek yolu düzenli bakmaktır. NEI, diyabeti olan herkesin en az yılda bir kez göz bebeği damlayla büyütülerek kapsamlı göz muayenesinden geçmesini öneriyor. İngiltere'de NHS, 12 yaş ve üzerindeki diyabetlileri 1 ya da 2 yılda bir göz dibi fotoğrafıyla taramaya çağırıyor.
Muayenede hekim, büyütülmüş göz bebeğinden retinaya bakar; gerekirse göz dibi fotoğrafı, retina katmanlarını kesit hâlinde gösteren OCT ya da damarları boyayla görüntüleyen anjiyografi istenebilir. Damla sonrası birkaç saat yakını bulanık görebilir ve ışıktan rahatsız olabilirsiniz; araç kullanmayacağınız bir gün planlamak iyi olur.
Bir de şunu söylemem gerekiyor: Gözlük ölçümü göz dibi muayenesi değildir. Optik mağazada ya da otorefraktometre cihazında yapılan numara ölçümü retinaya bakmaz. "Gözlüğümü yeni yaptırdım, gözlerim kontrol edildi" düşüncesi diyabetliler için yanıltıcı olabilir. Bu konudaki toplumsal tablo için sitedeki diyabet hastalarının üçte birinde retina hasarı haberine de bakabilirsiniz.
Gebelikte ayrı dikkat
NEI'ye göre diyabeti olup gebe kalan kadınlar ve gebelik diyabeti gelişen kadınlar retinopati açısından yüksek risk altındadır. Diyabetiniz varsa ve gebelik planlıyorsanız, göz muayenesi takvimini hekiminizle konuşmanızda fayda var.
Göz muayenesine giderken nelere hazırlıklı olmalısınız?
Muayeneden en iyi verimi almak için küçük bir hazırlık işinizi kolaylaştırır. Hekimin sizi doğru değerlendirebilmesi, sizden alacağı bilgilere de bağlıdır.
- Diyabetinizin kaç yıldır bilindiğini ve hangi tedaviyi kullandığınızı not edin.
- Son şeker ortalaması (HbA1c) sonucunuz varsa yanınızda bulunsun.
- Tansiyon ve kolesterol ilaçlarınızı da listeye ekleyin.
- Son dönemde görmenizde fark ettiğiniz değişiklikleri, ne zaman başladıklarını ve tek gözde mi iki gözde mi olduğunu yazın.
- Kullandığınız gözlüğü yanınıza alın; numara değişimlerinin takibi için faydalıdır.
- Göz bebeği büyütülecekse dönüşte araç kullanmamak üzere plan yapın ve bir güneş gözlüğü bulundurun.
Bu küçük liste, özellikle yoğun bir poliklinik gününde önemli bir ayrıntının atlanmamasını sağlar.
Diyabetik retinopati tedavisi var mı?
Evet, ve erken yakalandığında görmeyi korumada oldukça başarılı olabilir. Tedavi seçimi tamamen göz hekiminin değerlendirmesine bağlıdır; genel olarak kullanılan yöntemler şunlardır:
- Göz içi iğneler: Anormal damar büyümesini ve sızıntıyı azaltan ilaçlar göz içine enjekte edilir. Özellikle makula ödeminde sık kullanılır.
- Lazer tedavisi: Sızdıran damarları kapatmak ya da yeni damar oluşumunu azaltmak için uygulanır.
- Cerrahi (vitrektomi): Gözün içine dolan kanın ya da retinayı çeken skar dokusunun temizlenmesi gerektiğinde yapılır.
Bu tedaviler kaybedilmiş görmeyi her zaman geri getiremez; asıl amaç kalan görmeyi korumaktır. İşte erken teşhisin önemi tam burada ortaya çıkıyor.
Diyabetik retinopati riskini azaltmak için neler yapılabilir?
Retinopatiyi tamamen önlemenin garantili bir yolu yok, ama riski azaltan ve ilerlemeyi yavaşlatan adımlar var:
- Kan şekerinizi hekiminizin belirlediği hedeflerde tutmaya çalışın; ani ve büyük dalgalanmalardan kaçının.
- Tansiyon ve kolesterol kontrolü de retina damarları için önemlidir.
- Sigara içiyorsanız bırakmak için destek alın.
- Düzenli fiziksel aktivite ve dengeli beslenme, genel diyabet yönetiminin parçasıdır.
- Göz muayenesini belirti olmasa bile her yıl ya da hekiminizin önerdiği sıklıkta yaptırın.
- Görmenizde bir değişiklik fark ettiğinizde bir sonraki rutin kontrolü beklemeyin.
Ani görme kaybı, perde inmesi ya da ışık çakmaları gibi belirtiler retina dekolmanının da işareti olabilir; diyabetik retinopatide oluşan skar dokusu retinayı çekerek bu tabloya yol açabilir. Bu belirtilerde rutin randevuyu beklemeden aynı gün göz acile başvurmak gerekir. Yeni teknolojilerin taramaya nasıl katkı sağladığını merak ederseniz diyabetik göz taramasında yapay zekâ haberine de bakabilirsiniz.
Diyabetik retinopati çoğu zaman görme bozulmadan, ağrı yapmadan ilerler; fark edildiğinde geri dönüşü zor hasar oluşmuş olabilir. Yıllık göz dibi muayenesini aksatmamak ve şeker dalgalanırken aceleyle gözlük yaptırmamak, hem görmenizi hem de bütçenizi korur.
Sık sorulan sorular
Diyabetik retinopati belirtileri nelerdir?
Erken evrede genellikle hiçbir belirti yoktur. İlerledikçe bulanık ya da dalgalanan görme, görüşte yüzen koyu noktalar, karanlık alanlar, gece görmede zorlanma ve renklerin soluklaşması görülebilir. Ani görme kaybı acil değerlendirme gerektirir.
Şeker yükselince gözler bulanık görür mü?
Evet, kan şekerindeki büyük değişimler gözün içindeki merceğin ışığı kırma gücünü geçici olarak değiştirebilir. Bu yüzden şeker dalgalanırken numara birkaç hafta içinde değişebilir. Ancak bulanık görme retinopati ya da makula ödeminin işareti de olabileceği için göz hekimine danışılmalıdır.
Diyabet hastaları ne sıklıkla göz muayenesi olmalı?
Genel öneri, belirti olmasa da en az yılda bir kez göz bebeği büyütülerek göz dibi muayenesi yapılmasıdır. Retinopati saptanmışsa ya da gebelik varsa hekim daha sık kontrol isteyebilir. Kesin aralığı göz hekiminiz belirler.
Diyabetik retinopati tamamen iyileşir mi?
Tedaviler çoğu zaman hastalığın ilerlemesini durdurmayı ve kalan görmeyi korumayı amaçlar. Erken evrede yakalandığında görme kaybı büyük ölçüde önlenebilir, ancak oluşmuş hasar her zaman geri dönmez. Bu nedenle düzenli muayene çok önemlidir.
Diyabeti olan biri yeni gözlük yaptırmadan önce ne yapmalı?
Kan şekeri dalgalıysa ya da tedavi yakın zamanda değiştiyse, şekerin birkaç hafta dengede kalmasını beklemek mantıklıdır. Aksi hâlde yaptırılan gözlük kısa sürede uyumsuz hâle gelebilir. Numara ölçümünün göz dibi muayenesinin yerine geçmediğini de unutmayın.
Tip 2 diyabette de retinopati olur mu?
Evet, diyabetik retinopati tip 1, tip 2 ve gebelik diyabeti dahil her türde görülebilir. Tip 2 diyabet bazen tanı konmadan yıllarca sürebildiği için, tanı anında bile retinada değişiklik bulunabilir. Bu yüzden tanıdan sonra göz muayenesi geciktirilmemelidir.
- Ani görme kaybı ya da görüşün bir kısmının kararması
- Birden çoğalan siyah noktalar, örümcek ağı gibi gölgeler
- Görüşün üzerine perde inmesi ya da ışık çakmaları
- Gözde ağrı ve kızarıklıkla birlikte görme azalması
- Düz çizgilerin eğri görünmesi ya da merkezde bulanıklık
- Diyabetiniz varsa ve son bir yıl içinde göz dibi muayenesi olmadıysanız (rutin randevu)
Kaynaklar: NEI – Diabetic Retinopathy · NHS – Diabetic retinopathy · AAO – Diabetic Retinopathy: Causes, Symptoms, Treatment · PubMed – Refractive changes in diabetic patients during intensive glycaemic control (2000)