Çağatay Gülümser Reçeteni Oku
Konular
Göz Testleri 17
Araçlar
Videolar
Optisyenler İçin
Hakkımda İletişim

Göze kimyasal madde kaçarsa ne yapılmalı?

Göze kimyasal kaçması, göz acillerinin en çok zamana karşı yarışılanıdır: İlk dakikalarda yapılan doğru yıkama, gözün geleceğini belirleyebilir. Bu yazıda çamaşır suyu, kireç çözücü, çimento ve fırın temizleyici gibi maddeler göze kaçtığında ne yapmanız gerektiğini, neden en az 15–20 dakika yıkamanın şart olduğunu, alkali yanıkların neden daha tehlikeli olduğunu ve 112'yi ne zaman aramanız gerektiğini adım adım anlatıyorum.

Göze kimyasal kaçması ilk yardım - akan su altında göz yıkama illüstrasyonu

Göze kimyasal kaçması neden acil bir durumdur?

Göze kimyasal madde kaçtığında hasar, madde göz yüzeyinde kaldığı sürece devam eder. Kimyasal yanıkların ciddiyeti; maddenin türüne, pH değerine, gözle temas süresine ve dokuya ne kadar işlediğine bağlı. Bu dört faktörden sadece birini o anda değiştirebilirsiniz: temas süresi. Ve onu kısaltmanın tek yolu hemen ve bol suyla yıkamak.

Acil Yardım ve Afet Yönetimi eğitimimde, ilk yardımda "önce ne yapılır" sorusuna verilen cevapların çoğu "durumu değerlendir" ile başlardı. Kimyasal göz yanığı bu kuralın istisnalarından biri. Burada değerlendirme ile yıkama aynı anda yapılır; çünkü her saniye önemlidir.

Göze kimyasal kaçması durumunda ilk yardım: adım adım

  1. Hemen yıkamaya başlayın. En yakın temiz su kaynağına gidin: musluk, duş, şişe suyu. Suyun ılık ya da serin olması yeterli; sıcak olmamalı. Su aramak için uzaklara gitmeyin, ambalajı okumak için zaman kaybetmeyin.
  2. Göz kapaklarını açık tutun. Acı ve yanma yüzünden göz kendiliğinden kapanır. Parmaklarınızla kapakları nazikçe aralayın; gerekiyorsa yanınızdakinden yardım isteyin.
  3. Suyu burundan dışa doğru akıtın. Başınızı etkilenen göz aşağıda kalacak şekilde yana eğin. Böylece kimyasallı su diğer göze akmaz.
  4. Gözü her yöne çevirin. Yıkarken yukarı, aşağı ve yanlara bakın; kapakların altında kalan madde de temizlensin.
  5. Kontakt lensi çıkarın. Lens, kimyasalı göz yüzeyinde tutabilir. Yıkama sırasında kolayca çıkıyorsa çıkarın; çıkmıyorsa zorlamadan yıkamaya devam edin.
  6. Uzun süre yıkayın. MedlinePlus en az 15 dakika, NHS ve T.C. Sağlık Bakanlığının zehirlenme rehberi en az 20 dakika yıkamayı öneriyor. Bu, sandığınızdan çok daha uzun bir süre; saate bakın ya da birinden süre tutmasını isteyin.
  7. Yardım çağırın ve yıkamaya devam edin. Güçlü bir kimyasalsa ya da şikâyetler devam ediyorsa 112'yi arayın. Ulusal Zehir Danışma Merkezine (UZEM) 114 numaralı hattan ulaşabilirsiniz. Yardım gelene kadar ya da hastaneye giderken mümkünse yıkamaya devam edin.
  8. Ürünün kutusunu yanınıza alın. Etiketteki içerik bilgisi, hekimin tedaviyi planlamasına yardımcı olur.

Kendiniz araç kullanarak hastaneye gitmeyin. Bir yakınınızdan ya da 112'den yardım isteyin.

Çocuğun gözüne kimyasal kaçarsa

Çocuklar yıkama sırasında korkup gözlerini sıkıca kapatır ve başlarını çeker. En pratik yöntemlerden biri, çocuğu küvete ya da lavabonun yanına sırt üstü yatırıp başını hafifçe yana çevirmek ve bir sürahiyle gözün iç köşesinden dış köşesine doğru sürekli su dökmektir. Bir yetişkin kapakları nazikçe aralarken diğeri su dökerse iş çok kolaylaşır. Sakin bir sesle konuşmak ve neler yaptığınızı anlatmak, çocuğun direncini azaltır.

Göz yıkama sırasında 20 dakika gerçekten uzun gelir; özellikle çocuk ağlarken. Ama bu süreyi kısaltmamak, yapacağınız en değerli şeydir. Yıkamadan sonra çocuğun gözünü açabiliyor ve rahat görünüyor olması da hekim kontrolüne gerek olmadığı anlamına gelmez. Kimyasalın adını ve ne kadar süre temas ettiğini not almayı unutmayın.

Alkali ve asit yanıkları: hangisi daha tehlikeli?

Çoğu insan "asit" kelimesini duyunca daha çok korkar; ama göz için genellikle alkali maddeler daha tehlikelidir. Peki neden?

Asitler, göz yüzeyindeki proteinleri pıhtılaştırarak bir tür bariyer oluşturur. Bu bariyer, asidin daha derine ilerlemesini bir ölçüde engeller. Bu yüzden asit yanıkları çoğu zaman daha yüzeyel kalır. Alkaliler ise hücre zarlarındaki yağları sabunlaştırarak çözer ve korneanın derin katmanlarına hızla işler. Yayımlanmış bir vaka yazısında da alkali yanığın, korneanın derin tabakasına ilerleyerek kollajeni bozabildiği ve pH 11,5'in üzerinde geri dönüşsüz hasar oluşabildiği vurgulanıyor.

Bunu bir benzetmeyle anlatmak gerekirse: Asit, yüzeyde kabuk bağlayan bir yanık gibidir; alkali ise kumaşa sinen ve yıkanmadıkça ilerleyen bir leke gibi.

Evde bulunan alkali ve asit maddeler

  • Alkali maddeler: Çamaşır suyu (sodyum hipoklorit), fırın ve lavabo açıcılar (sodyum hidroksit), kireç, çimento ve harç, bazı bulaşık makinesi deterjanları, amonyaklı temizleyiciler.
  • Asit maddeler: Bazı kireç çözücüler ve tuvalet temizleyiciler, akü asidi, bazı pas sökücüler.

Ürünün asit mi alkali mi olduğunu bilmeseniz bile yapacağınız ilk şey değişmez: hemen ve bol suyla yıkamak.

Göze çimento veya kireç kaçarsa ne yapılmalı?

İnşaat ve tadilat işlerinde göze çimento, harç ya da kireç kaçması sık görülen bir kazadır. Bu maddeler alkali olduğu için ciddiye alınmalıdır. Ek bir sorun da şu: Kuru toz hâlindeki çimento ya da kireç, ıslanınca göz yüzeyinde ve kapak altında yapışkan parçalar oluşturabilir.

  • Göz çevresindeki ve yüzdeki kuru tozu, göze doğru değil dışa doğru nazikçe silin ya da fırçalayın. MedlinePlus, kuru kimyasalları göze doğru süpürmemeye dikkat edilmesini vurguluyor.
  • Ardından bol suyla, kapakları açık tutarak uzun süre yıkayın.
  • Gözde parça kaldığını hissediyorsanız ya da yanma devam ediyorsa yıkamayı sürdürerek acile başvurun.

Göze çamaşır suyu kaçarsa

Evde en sık karşılaşılan kimyasal kaza budur. Temizlik yaparken sıçrama, spreyin yanlış yöne sıkılması ya da çocuğun şişeyle oynaması... NHS, çamaşır suyu ve fırın temizleyici gibi güçlü kimyasallar göze kaçtığında hemen acile gidilmesini ya da ambulans çağrılmasını, beklerken de yıkamaya devam edilmesini öneriyor.

Bir de çok tehlikeli bir ev kazası var: Çamaşır suyunu tuz ruhu ya da başka temizleyicilerle karıştırmak. Bu karışım hem göze hem de solunum yollarına zarar veren gazlar açığa çıkarabilir. Böyle bir durumda ortamı hemen terk edin, temiz havaya çıkın ve gözünüzü yıkayın.

Mağazaya bir keresinde temizlik sırasında gözüne sprey sıçramış, gözü kıpkırmızı bir müşteri geldi; "gözlüğümün camı bulanıklaştı galiba" diyordu. Sorun camda değil gözdeydi. Önce lavaboda gözünü yıkamasını sağladık, ardından vakit kaybetmeden göz acile yönlendirdik. Bu tür durumlarda optik mağaza sadece doğru adresi gösteren bir durak olmalı.

Göze kimyasal kaçması hâlinde asla yapılmaması gerekenler

  • Kimyasalı "nötrleştirmeye" çalışmayın. Asit kaçtı diye karbonatlı su, alkali kaçtı diye sirke ya da limon kullanmak ek bir kimyasal yanığa yol açabilir. MedlinePlus da zehir danışma merkezine ya da bir sağlık profesyoneline danışmadan nötrleştirme yapılmamasını vurguluyor.
  • Süt, yoğurt, çay, ayran gibi sıvılar kullanmayın. Temiz su her zaman daha doğru seçimdir.
  • Gözü ovuşturmayın.
  • Göze merhem, krem ya da elinizdeki herhangi bir damlayı sürmeyin.
  • Gözü kapatıp bantlamayın. Sağlık Bakanlığının zehirlenme rehberi de kornea hasarından şüphelenilen durumlarda gözün kapatılmamasını ve göz uzmanına yönlendirilmesini belirtiyor.
  • Yıkamayı kısa kesmeyin. Yanma azaldı diye birkaç saniye sonra bırakmak, maddeyi gözde bırakmak demektir.
  • Kendinizi de koruyun. Başkasına yardım ediyorsanız, kimyasalın size de sıçramaması için dikkatli olun; mümkünse eldiven ve koruyucu gözlük kullanın.

Hastanede ne yapılır ve iyileşme nasıl olur?

Acil serviste genellikle önce gözün pH değeri kontrol edilir ve yıkamaya, gerekirse özel solüsyonlarla devam edilir. Gözü yıkamayı kolaylaştıran özel lensler kullanılabilir. Ardından göz hekimi kornea ve göz yüzeyindeki hasarı biyomikroskopla değerlendirir.

Hafif yanıklar genellikle tedaviyle iyileşir. Ağır yanıklarda ise korneanın çevresindeki kök hücre bölgesi etkilenebilir; göz tansiyonu yükselmesi, enfeksiyon ve göz kapağı ile göz yüzeyi arasında yapışıklıklar gibi sorunlar gelişebilir. Bu nedenle ilk yardımdan sonra şikâyetler azalsa bile göz hekimi kontrolü atlanmamalı. Yanma geçtikten sonra da gözde batma hissi sürüyorsa nedenlerini gözde batma ve yabancı cisim hissi yazısında okuyabilirsiniz.

En iyi tedavi: önlem

Temizlik ürünlerini orijinal ambalajında, çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklamak; sprey başlığını kendinize doğru çevirmeden kullanmak; tadilat, akü ve havuz kimyasalı gibi işlerde koruyucu gözlük takmak, kazaların büyük kısmını önler. Numaralı gözlük koruyucu gözlüğün yerini tutmaz; çünkü yanlardan ve alttan korumaz. İş yerinizde göz duşu ya da göz yıkama istasyonu varsa yerini önceden öğrenin; evde de ilk yardım çantanızda tek kullanımlık serum fizyolojik bulundurmak, su kaynağına ulaşana kadar ilk saniyeleri kazandırabilir.

Neden önemli?
Göze kimyasal kaçtığında ilk dakikalarda yapacağınız doğru şey, yani hemen başlayıp en az 15–20 dakika süren bol su ile yıkama, kalıcı görme kaybı ile tam iyileşme arasındaki farkı belirleyebilir. Bu bilgiyi şimdi öğrenmek, panik anında doğru refleksi göstermenizi sağlar.

Sık sorulan sorular

Göze kimyasal kaçarsa ne yapılmalı?

Hiç vakit kaybetmeden gözü temiz suyla, kapakları açık tutarak en az 15–20 dakika yıkayın. Varsa kontakt lensi çıkarın. Güçlü bir kimyasalsa ya da şikâyetler sürüyorsa 112'yi arayın ve yardım gelene kadar yıkamaya devam edin. Ürünün kutusunu yanınızda götürün.

Göze çamaşır suyu kaçarsa ne olur?

Çamaşır suyu alkali bir maddedir ve göz yüzeyinde yanığa yol açabilir. Hemen bol suyla en az 15–20 dakika yıkayın ve acile başvurun. Yanma azalsa bile göz hekimi kontrolü gerekir.

Göze kimyasal kaçınca kaç dakika yıkanmalı?

MedlinePlus en az 15 dakika, NHS ve T.C. Sağlık Bakanlığı Zehirlenme Tanı ve Tedavi Rehberi en az 20 dakika yıkamayı öneriyor. Güçlü kimyasallarda yardım gelene kadar yıkamaya devam etmek gerekir.

Alkali yanık neden daha tehlikelidir?

Asitler göz yüzeyindeki proteinleri pıhtılaştırıp kendi ilerlemelerini kısmen sınırlar. Alkaliler ise hücre zarlarını çözerek korneanın derin katmanlarına hızla işler. Bu yüzden çamaşır suyu, kireç ve çimento gibi alkali maddeler göz için genellikle daha tehlikelidir.

Göze kimyasal kaçtığında süt dökülür mü?

Hayır. Süt, yoğurt, çay ya da sirke gibi sıvılar kullanılmamalı ve kimyasal nötrleştirilmeye çalışılmamalıdır. En doğru ilk yardım bol miktarda temiz su ile uzun süre yıkamaktır.

Ne zaman göz hekimine gitmelisiniz?
Göze çamaşır suyu, lavabo açıcı, fırın temizleyici, kireç, çimento ya da akü asidi gibi güçlü bir kimyasal kaçtıysa yıkamaya başlayıp hemen 112'yi arayın. Yıkamaya rağmen süren ağrı, görmede azalma, gözün beyaz kısmında beyazlaşma ya da korneada bulanıklık, gözü açamama ve ışığa aşırı hassasiyet acil durumdur. Zehir danışma için 114'ü arayabilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; acil tıbbi değerlendirmenin yerini tutmaz.

Kaynaklar: T.C. Sağlık Bakanlığı HSGM – Zehirlenme Tanı ve Tedavi Rehberi · NHS – Eye injuries · Eplasty (PMC) – Chemical Burn to the Eyes · MedlinePlus – Chemical burn or reaction